Hoeveel is dat eigenlijk waard, een mensenleven?

1 november 2016

De kosten van medicijnen in ziekenhuizen stijgen jaarlijks met meer dan 10 procent. Martin van der Graaff van Zorginstituut Nederland maakt zich daar deze week zorgen over, want zijn instituut adviseert dat in de zorg niet meer dan 80.000 euro per gewonnen levensjaar moet worden uitgegeven. Patiënten die dure medicijnen nodig hebben vallen zo dus steeds vaker buiten de boot. Wat is een mensenleven eigenlijk waard?

De meeste mensen, inclusief ondergetekende, zullen geneigd zijn te zeggen dat een mensenleven onbetaalbaar is. De waarde van het leven van een naaste of een geliefde is immers op geen enkele manier in geld uit te drukken. Maar het probleem waar je bijvoorbeeld in de zorg tegen aan loopt is dat zorg en medicijnen geld kosten, en de hoeveelheid geld is eindig. Dus je moet keuzes maken. Erg moeilijke keuzes. Van der Graaf zegt in het artikel ook: ‘Ik benijd niemand die nee moet zeggen tegen een goed, maar duur middel’, en daarmee bedoelt hij dus ‘iemand die een patiënt dat middel moet onthouden’.

Mensen die die keuzes moeten maken, proberen vaak uit te rekenen hoeveel tijd van leven je met een bepaalde behandeling wint, en hoe goed de kwaliteit van dat leven dan nog is. Dat doen ze aan de hand van een zogenoemde QALI, een quality-adjusted life year. Als iemand met een bepaald medicijn een jaar langer in goede gezondheid kan leven, dan geldt dat als één QALI. Maar iemand die met een middel nog twee jaar in gemiddelde gezondheid kan leven, wint daarmee ook één QALI. Het gewonnen levensjaar wordt dus gecorrigeerd voor de kwaliteit van leven.

80.000 euro voor een gezond levensjaar

In Nederland hanteert men een bovengrens hanteert van 80.000 euro per QALI, maar dat is een zachte grens. In overleg met de minister worden ook wel eens duurdere medicijnen toegelaten, zoals in 2013 het geval was met een kankermedicijn dat eigenlijk 40 procent te duur was. In Engeland geldt weer lagere bovengrens van 30.000 pond, maar daar maken ze soms uitzonderingen voor innovatieve medicijnen, of extra kosten voor levensbeëindiging.

Daarnaast bestaat er zoiets als de waarde van een gemiddeld mensenleven (value of a statistical life of VSL, is de technische term) en die komt afhankelijk van hoe je het berekent, en in welk land, gemiddeld uit ergens tussen de 3 en 7 miljoen dollar. Om dat te berekenen, kijkt men onder meer naar hoeveel mensen extra verdienen om gevaarlijk werk te doen, of hoeveel ze bereid zijn te betalen voor veiligheidsvoorzieningen als een airbag in hun auto.

In praktijk grote ongelijkheid

Tot zover de theoretische gemiddelden. In praktijk zijn er enorme verschillen. Er is bijvoorbeeld een miljardair in Silicon Valley, wiens naam niet bekend is, die een levensverzekering heeft afgesloten met een waarde van 201 miljoen dollar. En de beveiliging van presidentskandidaten Clinton en Trump kost per dag 40.000 dollar. De levens van rijke en invloedrijke mensen worden dus veel hoger gewaardeerd. Aan de andere kant van het spectrum heb je mensenhandel en slavernij, waarbij de waarde van een mensenleven zich vaak beperkt tot de winst die een handelaar er op kan maken.

Ook bij compensatievergoedingen zie je dat mensenlevens zeer verschillend worden gewaardeerd. Iemand die in Groot-Brittannië meer dan tien jaar onterecht achter de tralies heeft gezeten, kan maximaal 500.000 tot een miljoen pond tegemoet zien, maar er zijn ook genoeg gevallen waarbij de gedupeerde geen vergoeding van betekenis kreeg.

Grote verschillen zie je ook bij compensatie-uitkeringen na overlijden. In 2013 werd in de VS de 6-jarige Brendan Holt doodgeschoten door een ander kind. Zijn ouders kregen iets meer dan een half miljoen dollar, omdat de wet in New Jersey het niet toestaat dat emotionele schade wordt meegenomen in de overweging. Een jaar later werd de 12-jarige Tamir Rice doodgeschoten in Ohio en zijn ouders kregen 6 miljoen dollar, omdat in die staat de emotionele schade wel wordt vergoed.

Kortom, hoeveel een mensenleven waard is, hangt af van allerlei factoren: waar je woont, hoe het rechtssysteem in elkaar zit, is hoe rijk je bent, wat voor werk je doet, om er een paar te noemen. En hoe oud je bent - de meeste mensen waarderen het leven van een kind, met een nog een heel leven voor zich, hoger dan dat van een oud iemand.

Wetenschapsjournalist Bouwe van Straten vertelde over dit onderwerp in het Radio1-programma De Ochtend:

Hoeveel is een mensenleven waard?

Hoeveel is een mensenleven waard?

Dit artikel is mede-gebaseerd op een recent artikel in New Scientist, ‘What are you worth?