Hoogtepunt 2016: Nederlandse chemicus Ben Feringa wint Nobelprijs voor Scheikunde!

2 januari

Vandaag werd bekend dat de Groningse hoogleraar Ben Feringa de Nobelprijs voor de Scheikunde krijgt. De hoogste eer in de wetenschap valt hem, de Fransman Jean-Pierre Sauvage en de Brit Fraser Stoddart ten deel voor hun onderzoek naar moleculaire motoren. In Groningen komt de prijs niet helemaal als een verrassing.

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd op 6 oktober 2016.

Vanmorgen ging tijdens de persconferentie van het Nobelprijscomité een schok door wetenschapminnend Nederland: hoogleraar organische chemie Ben Feringa wint de Nobelprijs voor de Scheikunde. Feringa stond in zijn laboratorium toen hij vlak voor de persconferentie een belletje van de voorzitter van het Nobelprijscomité kreeg. In een YouTube-filmpje zegt hij in een eerste reactie: ‘Ik ben diep geëerd en kan niet te veel zeggen nu. Het is te veel.’ Ook bedankte hij zijn studenten en collega’s. ‘Dit was niet mogelijk geweest zonder iedereens hulp.’

  

Feringa bedankt zijn studenten

Eminente wetenschapper

Toch komt de prijs niet geheel als verrassing. In Groningen wordt de hoogste erkenning van de wetenschap voor het werk van Feringa al enige jaren verwacht. Adriaan Minnaard, hoogleraar organische chemie en directeur van het Stratingh Institute for Chemistry, wist dan ook wel hoe laat het was toen hij iets voor twaalven een ‘enorme brul’ op de gang van zijn instituut hoorde. ‘We weten al jaren dat Ben een eminente wetenschapper is,’ zegt Minnaard. ‘Hij was de eerste die een moleculaire motor maakte en daarna liet hij als eerste zien dat je met een moleculaire motor een macroscopisch object kunt verplaatsen.’

De nano-auto van Feringa is een iconische vinding in een reeks ontdekkingen die teruggaat tot de jaren '80. Een eerste belangrijke mijlpaal was de moleculaire ketting die Jean-Pierre Sauvage in 1983 maakte. Die bestond uit twee moleculaire ringen die via een mechanische verbinding aan elkaar vastzitten. Dit was een belangrijke stap, want om een machine te kunnen maken, heb je onderdelen nodig die relatief ten opzichte van elkaar kunnen bewegen. Een volgende belangrijke stap zette Fraser Stoddart in 1991. Hij schoof een moleculaire ring over een dunne moleculaire as. Ook liet hij zien dat de ring over de as kon bewegen. Op dit principe zijn later een moleculaire lift, spier en computerchip gebaseerd.

Nano-auto

Feringa bereikte in 1999 een nieuwe mijlpaal in het vakgebied met zijn moleculaire motor. Het motortje liet een rotorblad continu draaien in dezelfde richting. Minnaard over deze ontdekking: ‘Normaal draaien moleculen alle kanten op. Feringa liet voor het eerst zien dat je een molecuul ook gericht een kant op kan laten draaien.’ In 2011 bouwde Feringa een nano-auto met vierwielaandrijving die onder invloed van licht in een rechte lijn over een metaaloppervlak beweegt. Het autootje vervoerde een 1 millimeter grote glazen cilinder die voor het blote oog zichtbaar bewoog.

Ben Feringa over de nanomotor

In een uitzending van Labyrint uit 2013 legt Nobelprijswinnaar Ben Feringa uit hoe de nanomotor werkt. 

Het is bijzonder dat het principe juist in Groningen is ontdekt. Sibrandus Stratingh, naar wie instituut waar Feringa werkt vernoemd is, was de eerste die een elektrisch voertuig bouwde. ‘De eerste elektrisch aangedreven auto reed door de straten van Groningen,’ vertelt Minnaard, ‘Ben liet de eerste moleculaire auto in Groningen rijden.’

Droom uitgekomen

In een persbericht rept het Nobelprijscomité over een revolutie en een toekomst met nanomachines. Minnaard doet echter geen voorspellingen. ‘De Nobelprijs is niet de gouden medaille voor de 100 meter sprint. Het is de waardering van een vakgebied en meer dan duizend artikelen.’ Het werk van Feringa, Sauvage en Stoddart heeft wel veel opvolging gekregen. Wereldwijd is een flink aantal groepen aan het knutselen geslagen met de nanomotortjes. Dat gaat bijvoorbeeld moleculen die op commando licht uitzenden of aan- en uitgezet kunnen worden. Een eerste praktische toepassing is de fotofarmacologie waarbij medicijnen kunnen worden aangezet door er licht op te schijnen. Zo doen ze alleen hun werk op de plek waar dat nodig is en laten ze de rest van het lichaam ongemoeid.

Voor Feringa is een droom uitgekomen. In een interview dat Martijn van Calmthout met hem hield voor de Kennis van Nu, zegt hij: ‘Vanaf het moment dat ik scheikunde ging studeren, droomde ik ervan om een grote ontdekking te doen.’ Dat is gelukt. Feringa kreeg een ongekend lange lijst met blijken van erkenning, waaronder de Spinozapremie in 2004. Aan die lijst kan hij nu de Nobelprijs toevoegen.

Klaar is Feringa nog lang niet. ‘Ik ga twee dingen doen,’ zegt hij tijdens een persconferentie van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘A: heel mooi onderzoek doen en B: ik zie een rol voor me weggelegd om naar buiten toe de boodschap helder te maken: zorg dat fundamenteel onderzoek bestaan blijft. Zonder fundamentele ontdekkingen heb je ook geen iPhone, geen flatscreen of elektrische auto’s.’

Announcement of the Nobel Prize in Chemistry 2016

Maandag ontving de Japanse celbioloog Yoshinori Oshumi de Nobelprijs voor Geneeskunde voor zijn baanbrekende onderzoek naar autofagie.

Dinsdag ging de Nobelprijs voor Natuurkunde naar de Britten Duncan Haldane, David Thoules en Mike Kosterlitz, voor hun onderzoek naar materialen die exotische quantum-eigenschappen vertonen.