naakte molrat

Heel oud worden, zonder zelfs maar een kans op kanker: er wordt aan gewerkt. Maar voorlopig moet je voor dit privilege een blind zoogdiertje zijn dat rondkruipt in onderaardse gangenstelsels in Oost-Afrika.

Van leven ga je dood. Van seks trouwens ook: de meeste zoogdieren leggen eerder het loodje naarmate ze meer seks hebben, waarschijnlijk vanwege alle inspanningen komen kijken bij de voortplanting. En waarom ook niet? Als je je genen hebt doorgegeven en je kroost veilig tot wasdom hebt gebracht, is er feitelijk weinig reden om nog decennialang rond te blijven wandelen. Vanuit evolutionair perspectief dan.

Des te opmerkelijker daarom dat er een diertje bestaat dat zich niets aantrekt van deze evolutionaire wetmatigheid en waarbij de parende exemplaren doodleuk twee keer zo oud worden als hun celibataire soortgenootjes: Cryptomys anselli. Deze molratten leven samen in families waarin zich slechts één stelletje voortplant. De rest is onvruchtbaar, maar helpt wel mee met de opvoeding. Naar de oorzaak van het grote leeftijdsverschil is het nog gissen: ‘Misschien raken de celibataire exemplaren zodanig gestresst dat ze daardoor eerder het loodje leggen,’ speculeert bioloog Philip Dammann desgevraagd. ‘Maar het zou ook kunnen dat de permanente seksuele activiteit juist positieve mechanismen in werking zet. ’

Nog bonter maakt de naakte molrat het, in het Engels liefkozend sand puppy genoemd, maar in werkelijkheid een onwaarschijnlijk onooglijk gedrocht. In de documentaire Six Feet Under the Savannah kun je hem zondag door macrolenzen en in slow motion door ingenieuze gangenstelsels onder de Keniaanse oppervlakte zien scharrelen. Delen van zijn leefomgeving werden zelfs speciaal nagebouwd in een vivarium om ze mooier in beeld te kunnen brengen.

De naakte molrat is het enige zoogdier dat zijn leven organiseert rond een koningin, net als mieren en termieten. Het diertje is ongeveer net zo groot als een muis, maar wordt al snel tien keer zo oud: ruim dertig jaar, een uitzonderlijk hoge leeftijd voor zo’n klein zoogdier. En dat ook nog eens zonder gehinderd te worden door de ongecontroleerde wildgroei aan cellen die kanker heet. Zelfs als je ze injecteert met virussen die gegarandeerd kanker veroorzaken in muizen, geven ze geen krimp.

naakte molrat II

Suikerslierten

Geen wonder dat wetenschappers deze diertjes watertandend in hun hart hebben gesloten en doorlopend inspecteren op veelbelovende genetische mechanismen, in de hoop de sleutel tot een lang en kankerloos leven te vinden. Want de evolutie mag dan onverschillig staan tegenover een lange levensverwachting, de mens streeft er massaal naar, als het een beetje kan in combinatie met een goede gezondheid. Niet minder dan twee belangrijke doorbraken waren er vorig jaar te melden in het molrattenonderzoek, voor het blad Science reden om het diertje uit te roepen tot het ‘Gewervelde dier van het jaar’.

De cellen van naakte molratten zijn hypergevoelig voor de aanwezigheid van andere cellen. Zodra er te veel cellen op elkaar komen te zitten, stoppen ze met delen. Kanker wordt zo al in een vroeg stadium de kop ingedrukt. Bioloog Andrei Seluanov ontdekte hoe dat komt: de sand puppies hebben extra dikke suikerslierten tussen de cellen in hun lichaam. Die helpen de huid van het dier elastischer maken, maar zorgen er ook voor dat het al snel te vol wordt en de celdeling stopt.

Sinds die ontdekking hebben de onderzoekers niet stilgezeten, vertelt Andrei Seluanov aan de telefoon, in Engels met een nagenoeg onontwarbaar Oost-Europees accent: ‘Het is nu gelukt hetzelfde mechanisme in te bouwen in muizen. We moeten nog een paar jaar wachten om te zien om de muizen inderdaad geen kanker krijgen, maar tot nu toe is het onderzoek veelbelovend. Ik heb goede hoop dat we over een jaar of vijf de eerste klinische proeven met mensen kunnen doen’.

En het geheim van het lange leven van de sand puppy, heeft Seluanov daar zijn vinger al achter weten te krijgen? ‘Dat gaat waarschijnlijk langer duren. Het is ook een financiële kwestie: het meeste geld wordt aangewend om ziekten te onderzoeken. Vergeet niet dat mensen vrijwel nooit van ouderdom sterven, het zijn vaak ziekten als kanker, Alzheimer of een hartaanval die een leven beëindigen.’

Elke achttien dagen

Toch is ook in het ouderdomsonderzoek recentelijk vooruitgang geboekt. Collega’s van Seluanov aan de University of Rochester ontdekten dat de molrat opmerkelijk weinig fouten maakt bij het uitlezen van zijn genetisch materiaal, waardoor er nauwelijks nutteloze eiwitten in zijn lichaam terechtkomen. Samen kunnen zulke overbodige eiwitten kluwens vormen die schadelijk zijn voor cellen, waardoor die eerder afsterven.

Die geavanceerde eiwitmachine is niet zomaar om te zetten naar de mens, maar Seluanov denkt niettemin dat de levensverwachting van de mens de komende decennia zal blijven groeien: ‘Naarmate we kwalen steeds beter kunnen behandelen zullen mensen steeds ouder worden. Op dit moment lijkt 120 jaar een soort natuurlijke grens te zijn. Maar die grens wordt bepaald door mechanismen die we in principe kunnen achterhalen. Ik sluit niet uit dat we op de langere termijn 150 of 200 jaar oud kunnen worden.’

Met dank aan de molrat. En we moeten dus vooral niet celibatair leven? ‘Ha, de rol van seks spreekt altijd erg tot de verbeelding. Maar in tegenstelling tot de gewone molrat lijkt seks bij de naakte molrat nauwelijks invloed te hebben op zijn levensverwachting. De koningin van de kolonie plant zich elke achttien dagen voort, terwijl haar helpers het zonder seks moeten stellen. Toch worden ze allemaal ongeveer even oud.’

Six Feet Under the Savannah
Zondag 31 maart, Belgie Eén, 16.20-17.15 uur.