Raadsel van mysterieuze ‘meteorietenkrater’ Zuidpool opgelost

13 december 2016

Begin 2015 verscheen opeens het bericht dat er misschien wel eens een meteorietinslag op de Zuidpool was gevonden. BENEMELT, een groot samenwerkingsproject tussen Belgische en Nederlandse wetenschappers, brengt nu opheldering: de meteorietkrater (zie afbeelding hierboven) is eigenlijk een gletsjermoulin, de eerste die ooit op Oost-Antarctica gevonden is.

Zo’n ‘moulin’ kun je goed vergelijken met het afvoerputje uit je wastafel of douche. Het is een gat aan de oppervlakte van gesteente of ijs dat het water uit de buurt afvoert. Moulins worden doorgaans vooral op Groenland gezien, maar dat er een op een ijsplaat werd gevonden is volgens de onderzoekers nog nooit eerder gebeurd.

En die ijsplaten, grote op het water ronddrijvende massa’s ijs, waren hetgeen waar het zogenaamde BENEMELT-team van Jan Lenaerts en Stef Lhermitte (Universiteit Utrecht, TU Delft, KU Leuven)* het eigenlijk om te doen was.

‘Het is bekend dat Antarctica enorm van de Noordpool verschilt, omdat Antarctica een echt continent is,’ zegt Lenaerts. ‘Het ijs ligt er dus op een grote landmassa. Maar omdat ook vele ijsplaten rond het continent drijven, zijn deze eigenlijk steunpilaren die ervoor zorgen dat er nog meer ijs aan op de randen van het Antarctische land kan blijven liggen. Als deze ijsplaten smelten, zal dat de zeespiegel niet doen stijgen, omdat ze al in het water liggen. Maar het landijs aan de randen van Antarctica zal dan ook loskomen en in het water vallen. Bovendien heeft daarmee een deel van het meer centraal gelegen landijs vrij spel om naar de oceaan te stromen. En die twee dingen hebben wel dramatische gevolgen voor de hoeveelheid water in de oceanen.’

ondergronds ijsmeer ontdekking Oost-Antarctica zuidpool BENEMELT

Ondergrondse meren in drijvend ijs

Klimaatwetenschappers zijn al langer erg bezorgd om de stabiliteit van het westelijke gedeelte van Antarctica. Maar uit het onderzoek van BENEMELT (dat een mix was tussen veldwerk, satellietinfo en het gebruik van klimaatmodellen) wordt nu ook steeds duidelijker dat het met de oostkant ook niet goed gaat. Daarom werd hun onderzoek ook door het wetenschappelijke tijdschrift van Nature Climate Change opgepikt.

Lenaerts: ‘Momenteel zijn die oostelijke ijsplaten over het algemeen nog stabiel.  Maar wij hebben er een aantal van ontdekt die bijzonder snel aan het smelten zijn. Ze krijgen veel te maken met sterke warme, droge windstromingen die de sneeuw wegblazen en het ijsoppervlakte donkerder maken. Hierdoor neemt het ijs meer warmte van de zon op en wordt het smeltproces extra versterkt.’

De onderzoekers vonden dat er in de gebieden al zoveel smeltwater is dat aan de binnenkant van die drijvende ijsplaten al heuse ondergrondse meren zijn ontstaan. Verschillende van hen waren zelfs enkele meters diep en hadden een diameter van een kilometer.

Het is daarom ook niet verbazingwekkend dat de wetenschappers op een van deze ijsplaten ook een rivier van smeltwater ontdekten die naar de overblijfselen van een ingezakt ijsmeer stroomde. Het is de moulin die nu de toegangspoort vormt voor het water dat naar dat ondergrondse dal vloeit. Waar de rivier dan naartoe gaat is voor de onderzoekers weer een nieuw mysterie. Ze hopen snel de technische en financiële middelen bijeen te sprokkelen om ook dat uit te zoeken.

De BENEMELT-onderzoekers hebben ook een bijzonder mooie webstory over hun onderzoek gemaakt.

* BENEMELT is een samenwerkingsverband tussen de Universiteit van Utrecht, de TU Delft, de Belgische universiteiten KU Leuven en Université Libre de Bruxelles, en het Duitse Alfred-Wegener-Instituut.

Landschap Oost-Antarctica zuidpool BENEMELT