De Denker

In verkiezingstijd voeren emoties de boventoon. Politici dingen in snelle debatten om de gunst van de kiezer. Dat maakt het weloverwogen stemmen lastig. Als je de rede aan het werk wilt zetten, heb je juist tijd nodig. ‘Het begint met tot tien tellen,’ adviseert cognitief psycholoog Guido Band aan mensen die hun stem niet op hun emotionele reflexen willen baseren.

‘Het is een heel menselijke eigenschap,’ zegt Guido Band, cognitief psycholoog aan de Universiteit Leiden. Ieder mens heeft de neiging zich in te graven in zijn eigen stellingen. Gebaseerd op onder meer opvoeding, onderwijs en levenslessen houd je er je eigen wereldbeeld op na. Informatie die dat wereldbeeld tegenspreekt, leg je naast je neer (en kan je overtuiging zelfs nog versterken), terwijl je bevestigende berichten juist eerder relevant zult vinden. Dit verschijnsel wordt confirmation bias genoemd, de neiging om bevestiging te zoeken, tunnelvisie.

Positief zelfbeeld

Band ziet het als een mechanisme om een positief zelfbeeld in stand te houden. ‘Hoe saillanter het tegenbewijs is, hoe lastiger het is om toe te geven en een positief zelfbeeld te houden,’ zegt hij. ‘Bovendien is het het meest praktisch. Hoe meer je in twijfel trekt, hoe meer tijd en energie je eraan kwijt bent.’ Dus doe je dat niet. Om mogelijke confrontatie met het ongelijk tegen te gaan, omringen we ons met gelijkgestemden. Band: ‘Dat doen we door het kiezen van vrienden, de keuze voor een bepaalde baan en waar je gaat wonen.’

´ Erken voor je zelf dat niemand er vrij van is en zoek de confrontatie opzettelijk op. ´

De opkomst van internet heeft volgens Band geleid tot een toename van tunnelvisie. ‘Het is niet nieuw. Tijdens de verzuiling las je je eigen krant en luisterde je naar de priester,’ zegt hij. Internet heeft dit versterkt. ‘Dat komt doordat sociale media met slimme algoritmen je de informatie voorschotelen waar je op zit te wachten. Bovendien kun je in de overload aan informatie selectief shoppen. Je vindt voor iedere mening wel een bevestiging.’

Twee denksystemen

Gelukkig kun je leren omgaan met je eigen tunnelvisie. Daarbij helpt kennis van het werk van psycholoog en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman. Kahneman onderscheidt twee denksystemen. Het eerste systeem komt in een oogwenk met een antwoord, standpunt of oordeel op de proppen. Je hoeft er niet bewust over na te denken en het komt automatisch op gang. Voor het tweede systeem moet je aan de bak. Het kost energie, tijd en aandacht om het logisch redenerende brein op gang te krijgen.

‘Het begint met tot tien tellen,’ antwoord Band op de vraag hoe te ontkomen aan je eigen tunnelvisie. ‘Wacht met het vellen van een oordeel.’ Dat geeft je tijd om het langzame tweede systeem aan te slingeren. En om dat goed te laten werken, heb je de juiste informatie nodig. Kennis is volgens Band dan ook een goed tegengif. Het helpt ook om je eigen tunnelvisie onder ogen te zien. Band: ‘Erken voor je zelf dat niemand er vrij van is en zoek de confrontatie opzettelijk op. Ga in gesprek met mensen met een tegengestelde visie zonder het voornemen dat je je niet gaat laten ompraten.’

Gedreven door traditie

In de aanloop naar de verkiezingen heeft het tweede systeem het moeilijk. Het format van de debatten op radio en televisie gebiedt snelheid en emotie. Daarbij gaat het niet om door het wegen van argumenten en tegenargumenten tot een beter doorwrocht standpunt te komen, maar het verdedigen van het eigen gelijk. Precies wat je als kijker nodig hebt om je tunnelvisie in stand te houden. Het helpt als je tijdens de debatten openstaat voor contrasterende argumenten. Dan is een debat een goed middel om standpunten naast elkaar te zien. Volgens Band kunnen hier ook de factchecks van kranten, de cijfers van het CBS en CPB bij helpen en de online stemhulpen van dienst zijn.

´ Als een partij tegenwicht kan bieden aan het eerste, emotionele denksysteem, dan is het de wetenschap. ´

Het klinkt allemaal heel rationeel, maar waar het komt op het bepalen van de keuze, ziet Band ook een sterke invloed van gewoonte. ‘Mensen worden gedreven door traditie,’ zegt hij. ‘Ze hebben een default keuze en bij twijfel vallen ze in veel gevallen daarop terug. Als je daaraan wilt ontkomen, zou je niet als eerste het programma van je voorkeurspartij moeten lezen. Want anders is de kans groot dat dit je mening inkleurt.’

Wetenschap als fundament

Anderen van hun tunnelvisie afhelpen, is niet eenvoudig. ‘Ik heb geen hoge verwachtingen van overtuigende argumenten,’ zegt Band. ‘Je kunt wel mensen op de hoogte brengen van de valkuilen. Ook dat kan lastig zijn, want sommige mensen ontkennen op een metaniveau dat ze een tunnelvisie hebben.’ Band ziet meer in de lange termijn. ‘Onderwijs is de sleutel,’ zegt hij. ‘Als je kinderen onderwijst in de twee denksystemen van Kahneman, dan kan dat hen een meer realistisch mensbeeld geven. Dat zal leiden tot minder bias.’

Het zijn interessante tijden voor deskundigen als Band: van Donald Trump met zijn alternatieve feiten tot Henk Krol die demografische statistieken ontkent. Psychologie in actie. Band maakt zich hier ook zorgen over. ‘Ik vind het beangstigend dat de status van de wetenschap onder druk staat. In deze verkiezingstijd blijkt dat het fundament waar we al 2000 jaar op vertrouwen helemaal niet vanzelfsprekend is. Als een partij tegenwicht kan bieden aan het eerste, emotionele denksysteem, dan is het de wetenschap.’

Ontdek meer in de special