Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
De minimammoet van Kreta
Tot tienduizend jaar geleden leefden er kleine olifantjes op eilanden in de Middellandse Zee. De beestjes op Tilos en Cyprus waren familie van de Indische olifant. Maar de soort die op Kreta voorkwam, hoort volgens Griekse onderzoekers thuis bij de mammoeten. Hun bewijs: een miniem stukje oer-DNA.

Zeg ‘mammoet’ en iedereen zal direct denken aan reusachtige, zwaarbehaarde slurfdieren met enorme slagtanden. En inderdaad, die kolossen zwierven tot ongeveer tienduizend jaar geleden over de koude steppen van Europa. Er hebben echter ook veel kleinere mammoeten bestaan. Op Kreta leefde ooit een soort van een kilo of negentig, beweren Griekse onderzoekers. Ze staan nu nog in de boeken onder de naam Elephas creticus. Afstammelingen van de bosolifant Elephas antiquus, waaruit ook de Aziatische olifant is ontstaan, werd altijd gedacht. Nikos Poulakakis en zijn collega’s aan de Universiteit van Kreta beweren nu echter dat ze een heel klein stukje DNA hebben geïsoleerd uit een fossiele rib van zo’n dwergolifantje. Daaruit maken ze op dat het beestje een mammoet moet zijn geweest. In het vakblad Biology Letters pleiten ze er dan ook voor om zijn naam te veranderen in Mammuthis creticus. Met verfijnde technieken wisten de onderzoekers het achthonderdduizend jaar oude stukje DNA te identificeren. Het was slechts 43 letters lang en maakte deel uit van het mitochondriaal DNA, erfelijk materiaal uit de energiefabriekjes van de cel. Dat DNA geldt als een redelijk betrouwbare ‘moleculaire klok’: het verandert met een constante snelheid in de loop van de evolutie. De lettervolgorde van dit stukje was precies hetzelfde bij het Kretenzer dwergolifantje als bij de wolharige mammoet, maar verschilde op drie plaatsen van het DNA van de Aziatische olifant. Van andere uitgestorven dwergolifantjes, van de eilanden Cyprus en Tilos, kon ook mitochondriaal DNA uit oude botten worden gehaald. Bij deze dieren bleek de lettervolgorde juist identiek te zijn aan die van de Aziatische olifant. Zij stammen dus wel af van de antieke bosolifant, menen de onderzoekers. En dat betekent dat olifanten in het Middellandse Zeegebied meerdere malen tot dwergen zijn geëvolueerd. Het fenomeen dat grote diersoorten soms krimpen als ze op een afgelegen eiland terechtkomen, wordt verklaard uit de afwezigheid van roofdieren. Het is dan nergens voor nodig om zo groot te zijn, sterker nog: het is een nadeel in tijden van voedselschaarste. De kleinste olifantjes hebben dan dus de beste kansen. Zo kon het gebeuren dat de slurfdieren op verschillende eilanden allemaal evolueerden tot dwergolifantjes, onafhankelijk van elkaar. Op Kreta, Cyprus en Tilos dus, maar ook op het Indonesische eiland Flores heeft een mini-olifantje geleefd. En van Sardinië, het Siberische eiland Wrangel en een eiland voor de Californische kust was al enkele jaren bekend dat er ooit dwergmammoeten hebben geleefd. Die laatsten waren soms niet veel meer dan een meter hoog, net als het Kretenzische mammoetje. Het bot waaruit Poulakakis en zijn collega’s hun dwergmammoeten-DNA isoleerden, was maar liefst achthonderdduizend jaar oud. Als het klopt wat ze claimen, hebben ze een record gevestigd. Nooit eerder werd zulk oud erfelijk materiaal gevonden. De bepaling klinkt geloofwaardig, want alles werd in tweevoud uitgevoerd. Een keer op Kreta en een keer in aan de Universiteit van Yale in New Haven, VS.

Elmar Veerman

Bron: Nikos Poulakakis, Ariks Parmakelis, Petros Lymberakis, Moysis Mylonas, Eleftherios Zouros, David S. Reese, Scott Glaberman en Adalgisa Caccone: “Ancient DNA forces reconsideration of evolutionary history of Mediterranean pygmy elephantids”, Biology Letters, 19 april 2006