Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Valse herinnering

Onlangs is een groep mensen ontdekt met een uitzonderlijk goed geheugen. Zeg “10 april 1984” en ze vertellen je welke dag van de week het toen was en wat ze die dag hebben geluncht. Maar zelfs deze mensen ontkomen niet aan valse herinneringen.

“Highly superior autobiographical memory” (HSAM) werd het genoemd, het syndroom dat in 2006 voor het eerst werd ontdekt bij de toen 41-jarige vrouw “AJ”. Zij heeft een uitzonderlijk autobiografisch geheugen. Dat betekent dat ze zich de details herinnert van elke dag van haar leven vanaf de kindertijd. Personen met HSAM kunnen beter gebeurtenissen terughalen die zich meer dan een decennium geleden voltrokken dan de meeste mensen dat kunnen van een maand geleden.

rode paraplu

Rode paraplu

Onderzoekers van de Universiteit van Californië te Irvine vroegen zich af of personen met HSAM minder vatbaar zouden zijn voor valse herinneringen. Dit zijn herinneringen die niet overeenstemmen met wat werkelijk gebeurde. Dat levert problemen op bij bijvoorbeeld politieonderzoek. Ooggetuigen vullen gaten in hun geheugen op door losse flarden te verbinden met zelf beredeneerde details. Later is het moeilijk onderscheid te maken tussen wat ze wel en niet zelf hebben waargenomen. Ondervragers kunnen daarom beter niet aan getuigen vragen of ze een rode paraplu hebben gezien, want deze rode paraplu zou zomaar zo'n valse verbintenis kunnen veroorzaken.

Je zou zeggen dat personen met HSAM ongevoeliger zijn voor dit soort geheugenfoutjes, maar niets is minder waar, volgens de Amerikaanse onderzoekers. Onderzoeker Lawrence Patihis en collega’s vergeleken de gevoeligheid voor valse herinneringen bij twintig mensen met HSAM en achtendertig controlepersonen door ze te onderwerpen aan een reeks testjes.

Lokwoorden

Een bekende test werd ontwikkeld door Deese, Roediger en McDermott: de DRM-test. Hierbij worden lijsten aangeboden van telkens vijftien woorden, die associaties oproepen met een woord dat niet op de lijst staat. “Draad”, “oog” en “breien” associeer je gemakkelijk met “naald”. “Naald” staat niet op de lijst en wordt het “lokwoord” genoemd. Vervolgens wordt getest of mensen zich deze lokwoorden valselijk gaan herinneren. Opmerkelijk genoeg dachten de personen met HSAM en de controlegroep even vaak dat een “lokwoord” op de lijst stond. Het team van Patihis publiceerden hun onderzoek in het tijdschrift PNAS.

“Heel interessant artikel,” zegt Dr. Ilse van Damme. Zij doet onderzoek naar valse herinneringen, onder andere aan de KU Leuven. “De studie is baanbrekend, doordat onderzoek naar personen met een schijnbaar perfect geheugen gecombineerd wordt met onderzoek naar de feilbaarheid van het geheugen.”

Portemonneediefstal

Een andere test naar valse herinneringen is de “misinformation” test. Deze test wordt in het Nederlands ook wel het ooggetuigenparadigma genoemd, volgens Van Damme. De proefpersonen krijgen eerst een serie foto’s te zien van een misdaad: een man steelt een portemonnee. Daarna lezen de deelnemers een tekst over dezelfde misdaad, maar met een aantal fouten erin verwerkt. Vervolgens moet men aangeven hoe men zich de oorspronkelijke gebeurtenis herinnert en wat de bron van die herinnering is: wat heeft men op de foto’s gezien en wat heeft men gelezen. Personen met HSAM maakten in deze test meer fouten dan de controlegroep. “Dat is verrassend,” volgens Van Damme, “omdat je zou verwachten dat personen met een superieur autobiografisch geheugen net minder vatbaar zijn voor valse herinneringen.”

Decimalen van het getal pi

Als je vijfduizend cijfers achter de komma van het getal pi kunt onthouden of de winnaars van alle belangrijke tennistoernooien van de afgelopen eeuw kunt opnoemen, beschik je niet direct over HSAM. Personen met dit soort uitzonderlijk geheugen blijken vaak uitstekend te kunnen leren, terwijl personen met HSAM daar niet per definitie in uitblinken. Het persoonlijke verleden lijkt daarentegen automatisch tot in detail te kunnen worden opgeroepen.

De hersenen van personen met HSAM vertonen fysieke verschillen in de gebieden die bijdragen aan (het opslaan van) autobiografische herinneringen. Of deze verschillen door “nature” of “nurture” ontstaan, is nog niet duidelijk.

Inlevingsvermogen

De wetenschappers willen het unieke vermogen van mensen met HSAM niet tegenspreken. Ze zeggen alleen dat de processen die ten grondslag liggen aan de reconstructie van herinneringen bij mensen met en zonder HSAM gelijk lijken te zijn. In het ooggetuigenparadigma maakten de geheugentalenten zelfs meer fouten dan de controlegroep. Volgens de onderzoekers zou dit kunnen komen doordat deze personen zich sterk identificeren met juiste, maar ook met misleidende informatie. “Ze stellen zich het verhaal nog levendiger voor,” zegt Van Damme, “dus voegen daarmee ook meer onjuiste informatie toe aan hun herinnering.”

“Een belangrijke stap die nu gezet moet worden,” zegt Van Damme, “is onderzoek naar de vatbaarheid voor valse herinneringen met betrekking tot persoonlijke ervaringen van mensen met een superieur autobiografisch geheugen.” Zelf doet Van Damme onderzoek naar het effect van emotie op valse herinneringen. “Als negatieve gebeurtenissen tot meer valse herinneringen kunnen leiden dan positieve, dan is dat maatschappelijk belangrijk, zowel in klinische als in juridische context.”

Vals seksueel misbruik

Bij aangifte van seksueel misbruik dat plaatsvond in een ver verleden worden slachtoffers er soms van verdacht de aanranding of verkrachting te hebben verzonnen. Coauteur van het onderzoek Elizabeth Loftus is bijvoorbeeld sterke voorstander van het feit dat het verdringen en vergeten van traumatische gebeurtenissen niet kan. Je kan er hooguit lang niet over nadenken. Wanneer tijdens therapie herinneringen van lang geleden worden “hervonden”, blijken ze vaak vals, volgens Loftus. Technieken als suggestie, hypnose en het lezen van boeken over misbruik kunnen, zelfs wanneer gebruikt met de beste bedoelingen, leiden tot geheugenvervorming en tot het creëren van herinneringen aan iets dat niet echt gebeurd is. Dat gebeurt helaas regelmatig, zoals hier, hier en hier.

Het menselijk geheugen is een lastig onderzoeksgebied. Veel is nog onduidelijk. “We beseffen meer en meer dat herinneren een reconstructief proces is, waarbij we voortdurend associaties maken en informatie vanuit verschillende bronnen samenvoegen, wat kan leiden tot fouten,” zegt Van Damme. “Ik heb nog geen verklaring voor een superieur autobiografisch geheugen. Dat heeft vooralsnog niemand.”

Ontdek meer in de special