Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
gezichtsbedrog

Ons brein houdt ons voortdurend voor het lapje. We zien beelden, horen geluiden en verzinnen 'feiten' die er niet zijn. In het boek 'Hersenspinsels' legt André Aleman helder uit waarom de hersenen zo vaak de fout in gaan. Voor zover dat bekend is.

Je ziet dat de twee horizontale lijnen in de beroemde ‘Ponzo-illusie’ verschillen in lengte, maar het is gezichtsbedrog. Je denkt dat iemand in de kamer naast je jouw naam roept, maar je collega’s ontkennen dat stellig. Je weet 100 procent zeker dat je Napoleon bent en de mensheid zal redden, maar toch word je opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis. Illusies, hallucinaties en waandenkbeelden: ze ontstaan niet uitsluitend in ‘zieke’, maar ook in ‘gezonde’ hersenen.

André Aleman is hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie in Groningen. In zijn boek Hersenspinsels: Waarom we dingen zien, horen en denken die er niet zijn legt hij uit waar volgens hem de grens tussen ‘ziek’ en ‘gezond’ getrokken kan worden: 'Zijn hallucinaties van psychiatrische patiënten verschillend van de hallucinaties bij mensen zonder psychiatrische problemen? Ja, er zijn zeker verschillen. Zo zijn hallucinaties bij gezonden vaker positief van aard dan bij psychiatrische patiënten. Sommige ervaren de stemmen als steunend. Ook rapporteren gezonde mensen met hallucinaties meer controle over die hallucinaties. Bij patiënten zijn de hallucinaties indringender en meer overheersend. Ze geloven ook dat de stemmen veel macht hebben en alwetend zijn.'

Experiment van Rosenhan
Maar de scheidslijn tussen ‘gezond’ en ‘ziek’ blijft dun, zoals het beroemde experiment van David Rosenhan begin jaren zeventig van de vorige eeuw liet zien. Acht psychisch gezonde vrijwilligers meldden zich bij psychiatrische ziekenhuizen voor opname. Zij mochten slechts één leugen vertellen, namelijk dat ze stemmen hoorden. Alle acht werden zij zonder probleem opgenomen met de diagnose ‘schizofrenie’. Het duurde gemiddeld negentien dagen voordat zij uit het ziekenhuis werden ontslagen omdat de symptomen volgens hun psychiaters onder controle waren.

André Aleman schrijft trefzeker in korte zinnen en heeft verbazingwekkend weinig voet- en eindnoten nodig om zijn verhaal te vertellen. Dat verhaal begint bij optische illusies die we allemaal wel kennen, zoals de al genoemde Ponzo-illusie en de Necker-kubus en gaat verder met ‘fouten’ in het logisch redeneren. Via waandenkbeelden en auditieve hallucinaties (‘stemmen horen’) belandt hij bij de mogelijkheden van beeldvormende technieken als fMRI en PET om al deze ‘fouten’ in het brein zichtbaar te maken. Hij besluit met een tweetal mogelijke behandelingen: de relatief nieuwe Transcraniële Magnetische Stimulatie (TMS), een techniek om van buitenaf met een magnetisch veld het brein te beïnvloeden, en cognitieve therapie om het ziekte-inzicht te verbeteren.

Schizofrenie
Waandenkbeelden en auditieve hallucinaties komen vaak voor bij patiënten met schizofrenie. Schizofrenie is geen ‘meervoudige persoonlijkheid’, zoals vaak wordt gedacht. De term ‘schizofrenie’ werd bedacht door de Duitse psychiater Eugen Bleuler (1857 – 1939) en betekent letterlijk ‘gespleten geest’. Bleuler wilde vooral de kloof tussen de gedachten- en de gevoelswereld van deze patiënten benadrukken.

Aleman onderzoekt in Groningen onderzoek waar de waandenkbeelden van schizofreniepatiënten vandaan komen. Hij bespreekt dat onderzoek (en de resultaten ervan) op voortreffelijke wijze. Hij noemt het voorbeeld van ‘sensorische deprivatie’: als alle zintuigen niet langer worden geprikkeld (bijvoorbeeld door plaats te nemen in een donkere en geluiddichte kamer), zal ieder mens visuele en auditieve hallucinaties ontwikkelen. Toch bestaat er een bepaalde gevoeligheid voor het optreden van deze verschijnselen. Sommige mensen hebben er eerder en intenser last van dan andere, en dat is deels erfelijk. Deze ‘gevoeliger’ groep mensen zal eerder psychoses ontwikkelen, en daarmee ook schizofrenie.

Bronvermenging
Een andere verklaring voor hallucinaties die Aleman noemt, is dat er iets fout gaat met het scheiden van informatie die de hersenen uit verschillende bronnen heeft bereikt. Deze informatie kan ‘intern’ zijn (een feit dat je jaren geleden hebt gelezen) of ‘extern’ (iemand vertelt je iets). Als de twee bronnen worden vermengd wordt het mogelijk dat je absoluut zeker weet dat iemand je dat feit persoonlijk heeft verteld terwijl dat toch niet het geval is. Je bent dan overtuigd van iets dat in werkelijkheid nooit heeft plaatsgevonden, een waandenkbeeld.

Het boek geeft veel (mogelijke) verklaringen voor illusies, hallucinaties en waandenkbeelden. Toch blijft onduidelijk waarom deze fenomenen eigenlijk bestaan. Nou vooruit: mensen die buiten normale kaders kunnen en willen denken (zoals kunstenaars, schrijvers, wetenschappers) blijken vaker schizofrene trekken te vertonen dan gemiddeld. Dat zou een reden kunnen zijn waarom deze trekken niet evolutionair zijn ‘uitgeselecteerd’. Toch lijkt ‘schizotypie’ eerder een falend informatieverwerkingsmechanisme van de hersenen dan een zegen. Het ‘waarom’ houden we dus nog tegoed van de hersenwetenschappers. En als ik dan toch aan het zeuren ben: wat het boek mist, is een samenvatting waarin alle lijntjes die zijn uitgezet weer samenkomen. Dat is jammer, maar dan heeft een recensent in ieder geval ook nog iets te doen.

(André Aleman was op vrijdag 11 februari te gast in het VPRO radioprogramma De Avonden. Die uitzending is hier te beluisteren.)

Titel: Hersenspinsels - Waarom we dingen zien, horen en denken die er niet zijn
Auteur: André Aleman
Uitgever: Atlas, feb 2011
224 pagina's
Prijs: EUR 19,95
ISBN: 9789045017266