Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
malariamug

Het moet mogelijk zijn om malaria volledig uit te roeien. Maar wat is de beste aanpak: mensen vaccineren, de muggenlarven bestrijden, of toch de malariaparasiet zelf? Waarschijnlijk is het allemaal nodig.

De mug is een van die zeldzame dieren die alleen maar vijanden hebben. Zelfs biologen zullen het wel uit hun hoofd laten om te protesteren tegen het eventuele uitsterven van de malariamug. Van alle ziektes die de mug op mensen overbrengt, eist malaria verreweg de meeste slachtoffers. Per jaar overlijden minstens een half miljoen kinderen aan deze ziekte. De Bill en Melinda Gates Stichting pompt 200 miljoen dollar per jaar in het streven om malaria voor 2050 de wereld uit te helpen. Maar wat is de beste aanpak? Alle patiënten opsporen en behandelen? Hele werelddelen vaccineren? Alle broedplaatsen met insecticide besproeien? De muggen resistent maken tegen de malariaparasiet? De Kennis van Nu belicht woensdag 25 maart vooral de inspanningen om een effectief vaccin tegen malaria te ontwikkelen. Het woord ‘effectief’ is cruciaal. Experimentele vaccins tegen malaria zijn in ontwikkeling, maar ofwel ze bieden maar een beetje bescherming, ofwel ze zijn niet geschikt voor massale toepassing.

Het maken van een vaccin is maar ten dele exacte wetenschap. Het vaccin moet een specifiek eiwit of ander onderdeel (sub-unit) bevatten waar het menselijk immuunsysteem sterk op reageert, en het ‘trainingseffect’ voor het immuunsysteem moet lang behouden blijven, liefst levenslang. Maar welke bestanddelen dat doen, is niet goed voorspelbaar, zodat het ontwikkelen van een sub-unit vaccin een kwestie van vallen en opstaan is. De meeste vaccins bestaan uit een verzwakte of dode versie van de hele ziekteverwekker, maar ook deze aanpak was voor malaria tot voor kort niet succesvol. Eigenlijk mogen we van geluk spreken dat we over zeer effectieve vaccins tegen mazelen en andere kinderziektes beschikken.

Kruistocht

In het boek Mug uit 2009 pleit de Wageningse entomoloog Bart Knols daarom voor een kruistocht tegen de malariamug, zoals die in de vorige eeuw zeer succesvol is geweest in onder meer Brazilië. Muggen zetten hun eitjes af in kleine waterpoeltjes en leggen op eigen kracht geen grote afstanden af. Dus de mug die ons ’s zomers thuis uit de slaap houdt, is waarschijnlijk als larve opgegroeid in een half lege bloempot in je eigen achtertuin. Door systematisch de leefplekken van muggenlarven droog te leggen of te behandelen met insecticide, kun je de malariamug lokaal uitroeien. Maar wat lokaal kan, kan in principe ook globaal, als je maar een goed gecoördineerde campagne opzet die een heel land of continent bestrijkt, is Knols’ pleidooi.

‘Het is naïef om maar op een van die paarden te wedden,’ zegt Teun Bousema, epidemioloog aan het RadboudUmc in Nijmegen. Bousema werkt veel met Knols samen en bewondert zijn gedrevenheid, maar hij deelt niet zijn opvatting dat we alles op het bestrijden van de mug moeten zetten. Als voorbeeld noemt hij een campagne op het eiland Zanzibar, voor de kust van Tanzania. De hoop was dat het eiland vrij van malaria gemaakt kon worden door massale voorlichting en distributie van met insecticide geprepareerde klamboes. Malariamuggen proberen namelijk vooral ’s nachts toe te slaan. Hoewel het aantal malariagevallen aanvankelijk terugliep, lukte het niet om de ziekte een beslissende slag toe te brengen. Bousema: ‘Als maar een paar mensen niet onder een net slapen of eerder gebeten worden, besmetten die iedereen weer.’

Resistentie

Malaria is namelijk wel vijftig keer zo besmettelijk als bijvoorbeeld ebola. Mensen kunnen de malariaparasiet in hun bloed (Plasmodium falciparum) niet direct op elkaar overbrengen, maar als een besmet mens opnieuw wordt gestoken door een ‘schone’ mug, raakt die ook besmet met Plasmodium falciparum, en die mug besmet op zijn beurt doorgaans vijftig à honderd andere mensen. Het modernste geneesmiddel tegen de malariaparasiet, artemisinine, werkt nog, al begint de resistentie van de parasiet in Zuidoost-Azië ook tegen dit middel toe te nemen. In principe, zo heeft men lang gedacht, kun je malaria per regio uitroeien door zieke patiënten snel op te sporen en te behandelen. Plasmodium falciparum kan zich namelijk in geen enkele andere diersoort dan de mens voortplanten, ook niet in de mug.

Bousema ontdekte dat het probleem nog lastiger is: in malariagebieden is er altijd ook een groot reservoir aan ‘stille malaria’: bij mensen die besmet, maar niet ziek zijn. Er zitten zo weinig parasieten in hun bloed dat die met de standaard microscooptest niet is aan te tonen. Maar een mug die hen steekt, raakt wel besmet en kan weer andere mensen besmetten. ‘Een slimme parasiet heeft er baat bij om zijn gastheer niet ziek te maken,’ aldus Bousema, ‘want dan kan hij zich beter verspreiden.’

Een goedkoop en (bijna) honderd procent effectief vaccin zou de ideale oplossing tegen malaria zijn. Nog dit jaar wordt waarschijnlijk het eerste sub-unit vaccin (genaamd rts,s) voor gebruik bij mensen goedgekeurd, maar het geeft slechts een paar maanden lang dertig tot vijftig procent bescherming.

Verzwakt

In Leiden en in het RadboudUmc is een malariaparasiet gemaakt die is verzwakt door de verwijdering van een paar essentiële genen. Dit vaccin geeft in proefdieren volledige bescherming en de eerste test op mensen staat voor later dit jaar gepland.

In het RadboudUmc staat een tweede vaccin met de prozaïsche naam r0.10c op stapel dat, heel paradoxaal, vooral de mug beschermt. Als de afweerreactie de overdracht van Plasmodium falciparum van mens naar mug blokkeert, steek je de ziekte ook een spaak in het wiel, want mensen kunnen elkaar niet besmetten. r0.10c is getest in ratten en voorkomt inderdaad de infectie van muggen. Toch zal het nog een jaar of twee duren voordat men aan tests op mensen toe is.

Bousema houdt er niet van om één product aan te prijzen als de magic bullet die het probleem wel eventjes gaat oplossen, maar hij heeft goede hoop dat deze vaccins een belangrijke bijdrage gaan leveren aan het uitroeien van malaria.

De kennis van nu - Malaria
Woensdag 25 maart, NPO 2, 19.20-19.50 uur