Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Allergenen moleculen

Als eindejaarstraditie bepaalt Science de “Breakthrough of the Year”, het belangrijkste onderzoek van het afgelopen jaar. Volgens het tijdschrift wint dit jaar immunotherapie bij kanker. Toch is de techniek niet nieuw. Waarom krijgt het dan dit jaar de eer?

Bij immunotherapie bij kanker is de ziektebehandeling gericht op het immuunsysteem en niet op de tumor zelf. Immuuncellen zoals T-cellen worden dan geactiveerd om kankercellen aan te vallen. Immunotherapie is niet bepaald nieuw, maar krijgt nu dan toch de officiële erkenning.

‘Ik ben er heel blij mee,’ zegt hoogleraar translationele tumorimmunologie Jolanda de Vries. ‘Voor immunologen had de techniek zich inmiddels wel bewezen, maar nu wordt het ook zichtbaar voor de buitenwereld.’ Deze prijs kan daarmee een stimulans zijn voor onderzoek naar immunotherapie bij meerdere tumortypes.

Remmende remmers

Al eind jaren tachtig ontdekte James Allison een nieuw eiwit op het oppervlak van cytotoxische T-cellen, cellen die tumorcellen kunnen doden. Allison merkte dat deze eiwitten, CTLA-4 genaamd, T-cellen remmen en daarbij voorkomen dat de cellen een volledige immuunaanval kunnen uitvoeren. Door de remmer te blokkeren, dacht Allison, zou het immuunsysteem kanker beter kunnen bestrijden.

In 1996 publiceerde Allison een paper in Science waarin hij beschreef hoe door CTLA-4 te remmen tumoren in muizen konden worden bestreden. In 1999 werd deze biologische kennis omgezet in een medicijn, maar in het daaropvolgende decennium konden er bij mensen nog geen bruikbare resultaten mee bereikt worden.

Ondertussen ontdekte een Japanner een molecuul in stervende T-cellen, dat hij PD-1 noemde. Dit molecuul bleek een andere remmer van T-cellen. Het biotechnologisch bedrijf Medarax testte PD-1 bij mensen in 2006 en in 2008 bleken de resultaten opmerkelijk. Bij vijf van de negenendertig patiënten met vijf soorten kanker bij wie uitzaaiingen al hadden plaatsgevonden slonken de tumoren in grootte.

In 2010 boekte kankeronderzoeker Steven Rosenberg bemoedigende resultaten met chimerische antigeen receptor therapie (CAR-therapie), waarbij genetisch gemodificeerde T-cellen tumoren aanvallen. Een ander Amerikaans onderzoeksteam rapporteerde dit jaar dat ze door CAR-therapie 45 van de 75 leukemiepatiënten van alle kankersporen hadden ontdaan, alhoewel later een paar een terugval vertoonden.
Immunotherapie is steeds gebruikelijker. Steeds meer grote farmaceutische bedrijven hebben hun aanvankelijke twijfels opzij gezet en ontwikkelen nu behandelingen met anti-PD-1. Behandelingen met “ipilimumab” vertonen nu grote successen bij huidkankerpatiënten met huidkanker.

Voor artsen die gewend waren aan het idee dat patiënten met vergevorderde ziektes niet overleefden, brengen de nieuwe cijfers goede hoop. Immunotherapie helpt nog lang niet iedereen en onderzoekers weten nog steeds niet waarom niet meer mensen ervan kunnen profiteren. Wellicht zullen patiënten met sommige vormen van kanker nooit baat hebben bij immunotherapie. Desalniettemin noemt Science immunotherapie bij kanker dit jaar de grootste doorbraak van het jaar. Waarom dit jaar precies?

Paradigmaverschuiving

‘Vooral de erkenning van immunotherapie was dit jaar zo bijzonder,’ zegt De Vries. ‘Er is een enorme klinische respons geweest.’ Ook volgens de Science-redactie is er sprake van een ware paradigmaverschuiving binnen kankeronderzoek. Naast de tumor zelf staat nu ook het immuunsysteem centraal. Vroegere skeptici zijn nu overtuigd van de bruikbaarheid van de behandelingen.

Ook oncoloog en immunoloog bij het Antoni van Leeuwenhoek John Haanen is enthousiast. ‘Naast de klassieke chemotherapie, bestraling, chirurgie, heeft immunotherapie zich bewezen als onderdeel van kankerbestrijding,’ zegt Haanen.

Toen kanker enkele decennia geleden werd ontdekt en therapieën als chemotherapie succesvol bleken, dacht men dat de War on Cancer binnen een aantal jaar zou zijn gewonnen. Niets bleek minder waar. Waarom werd de belofte van de eerste mens op de maan wel binnen de geschatte tijd ingewilligd en de belofte van volledige kankerbestrijding niet?

De maanlanding is een technologische kwestie en kankerbestrijding een wetenschappelijke. De eerste kan worden opgelost met geld, voor de andere zijn nieuwe inzichten nodig. Immunotherapie zou, na jaren van mislukte experimenten, nu eindelijk dat nieuwe inzicht kunnen betekenen.

Feestje op de toekomst

De toekomst moet uitwijzen hoeveel immunotherapie nog in petto heeft. ‘Therapieën zullen vaker worden gecombineerd,’ zegt De Vries. ‘Zowel de combinatie chirurgie en immunotherapie als immuunsysteemactiverende technieken en technieken die immuunremmers blokkeren. Bovendien is er nog veel te halen door immunotherapie specifieker te maken per patiënt, waardoor bijwerkingen tot een minimum kunnen worden gereduceerd.’

‘Nu zie je al dat immunotherapie bij nierkanker, longkanker en bepaalde vormen van dikke darmkanker effectief kan zijn,’ zegt Haanen. ‘De komende jaren zullen uitwijzen of andere vormen van kanker hier ook voordeel bij hebben.’

Dus als het aan Science ligt, was 2013 het jaar van de immunotherapie bij kanker, ook al is de toekomst van immunotherapie nog niet duidelijk. Een nieuwe weg is ingeslagen en de vraag of dat de beste weg is, kan een feestje dit jaar blijkbaar niet in de weg staan.

Lees hier de negen andere belangrijke onderzoeken van 2013 volgens Science.