Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
bellenblaas bij standbeeld

Kun je niet alleen homo zijn, maar ook homo klinken? Taalwetenschapper Benjamin Munson, homo en gezegend met ‘een zeer verzorgd articulerend stemgeluid’, is een van de weinigen die naar antwoorden durven te zoeken.

Toen Benjamin Munson vijftien jaar geleden op een wetenschappelijk congres voor het eerst onderzoek presenteerde naar hoe homo’s spreken, was de ontvangst uitermate ijzig. ‘Mensen keken me vol afgrijzen aan,’ aldus de Amerikaanse taalwetenschapper van de Universiteit van Minnesota. ‘De kritiek kwam van alle kanten van het politieke spectrum. Waarom zou ik dat nou willen onderzoeken?’

Ook in de homogemeenschap ligt het onderwerp erg gevoelig. De homoseksuele documentairemaker David Thorpe beschrijft in Do I Sound Gay? zijn schaamte over zijn ‘gay voice’ als ‘het laatste restje geïnternaliseerde homofobie’. Uit zijn documentaire blijkt dat voor veel mannelijke homo’s hetzelfde geldt – zelfs homorol­modellen als modegoeroe Tim Gunn en schrijver David Sedaris bekennen zich soms nog ongemakkelijk te voelen over het feit dat ze herkenbaar gay klinken.

De redenen voor dat ongemak zijn complex, zo denkt Munson, maar een belangrijke oorzaak is dat het bestaan van een homospreekstijl vervlochten is met pijnlijke stereotypes over homo’s. Lange tijd sprak het prototype vileine slechterik in films op televisie bijvoorbeeld met een karikaturaal homostemgeluid. In Do I sound Gay? laat een razendsnelle montage zelfs zien dat zo ongeveer elke bad guy in Disneyfilms voldoet aan dit stereotype, van Jafar in Aladdin tot Scar uit The Lion King aan toe, een valse, zwierige leeuw met eyeliner.

Een wetenschappelijk mijnenveld dus, maar toch ging Munson op zoek naar antwoorden. ‘Daarvoor had ik op enigszins verdekte wijze een groep homo- en heteromannen uitgenodigd voor onderzoek, zonder bloot te geven dat ik geïnteresseerd was in de verschillen in spraak,’ aldus Munson. Dit om te voorkomen dat de mannen met die kennis anders zouden gaan praten. De spraak van de mannen werd in een spraaklaboratorium opgenomen, en na afloop door Munson onderworpen aan een akoestische analyse.

De homo-s

Slechts een kleine minderheid van homomannen bleek op een andere manier te spreken dan heteromannen, maar er waren zeker een aantal spraakkenmerken die voornamelijk bij homo’s voorkomen, en die Munson bij elkaar opgeteld als homospreekstijl betitelt. Munson: ‘Ze spraken een scherper gearticuleerde s uit, met een hogere piekfrequentie, en daarnaast spraken ze met langer uitgerekte en heldere klinkers.’

Een van de opmerkelijkste resultaten uit het onderzoek was dat homo’s de s niet bleken te lispelen of slissen, zoals een oud stereotype luidt, maar juist preciezer uitspraken. Diezelfde s werd later ook gevonden in de spreekstijl van homomannen in andere talen, zoals het Deens, Italiaans en Nederlands. Munson demonstreert het verschil in twee opnames van zichzelf die hij me later opstuurt. In de ene opname zegt hij in homospreekstijl ‘the sssalad has ssselery in it,’ terwijl hij de andere de zin lispelend uitspreekt als ‘the thalad has thelery in it.’

Een belangrijke bevinding, volgens Munson. ‘Vroeger heerste onder psychoanalytici het idee dat homo’s ergens in het stadium van hun seksuele ontwikkeling waren vastgelopen.’ Het fabeltje dat homo’s lispelden sloot daarop aan, omdat lispelen een spraakgebrek is dat vooral onder jonge kinderen voorkomt.

Duidelijke taal

Ook andere elementen van de homospreekstijl, zoals de langere en heldere klinkers leiden tot betere verstaanbaarheid. Daarmee lijkt de manier van spreken van homo’s op die van vrouwen, die over het algemeen ook duidelijker spreken dan mannen. Bevestigt Munson’s onderzoek dan niet het stereotype dat homomannen vrouwelijker zijn dan heteromannen? Nee, meent Munson. Wel denkt hij dat homomannen waarschijnlijk een bepaalde spreektechniek van vrouwen onbewust imiteren.

‘Waarom vrouwen duidelijker spreken dan mannen is een enorm complex verhaal,’ zegt Munson – en hij haast zich eraan toe te voegen dat we ons net zo goed kunnen afvragen waarom mannen onduidelijker spreken dan vrouwen. ‘Een gangbare theorie is dat vrouwen duidelijker spreken dan mannen om het seksisme te pareren dat diep is ingesleten in onze maatschappij. Ze zetten alle mogelijke taalkundige middelen in om serieuzer genomen te worden, en daarmee de achterstand in te lopen die ze normaal gesproken ervaren. We denken dat homo’s in hun jeugd observeren dat dat soort technieken bij vrouwen effect hebben, en ze daarna zelf automatisch overnemen.’

Behandelen overbodig

Het aanleren van een homospreekstijl gebeurt waarschijnlijk grotendeels onbewust, wat ook zou verklaren hoe het mogelijk is dat veel homo’s zich schamen voor een stemgeluid dat niet aangeboren, maar aangeleerd is. ‘Veel homo’s hebben er nu eenmaal moeite mee dat ze niet voldoen aan de maatschappelijke standaard van mannelijkheid. Everybody wants to be on top of the heap, en dat is nog altijd de heteroman. Maar spraak is een onbewust proces – dat moet het ook wel zijn, want je gebruikt het constant. En in dit geval verraadt je spraak aan de buitenwereld dat je niet aan die standaard voldoet.’

Of die schaamte in de toekomst zal afnemen, vindt Munson moeilijk te voorspellen. Een goed teken is wellicht wel dat steeds minder homo’s Munson benaderen met het verzoek om ze ‘te behandelen’ voor hun manier van spreken. ‘Ik ben door de jaren heen door ongeveer een dozijn mannen met die vraag benaderd,’ vertelt Munson. ‘Maar de laatste vier jaar is dat niet meer gebeurd.’

De documentaire Do I Sound Gay? is vanaf maart te zien op Netflix. Munson speelt daarin een kleine rol.

Sprekend Nederland

In De Kennis van Nu wordt deze week aandacht besteed aan het Groot Nationaal Onderzoek getiteld ‘Sprekend Nederland’. Wetenschappers brengen in dit onderzoek in kaart hoe Nederlanders praten, en welke vooroordelen we over elkaars manier van spreken koesteren.

Naar verschillen in spreekstijl tussen homo’s en hetero’s en vooroordelen daarover zijn de onderzoekers niet in de eerste plaats op zoek. ‘Seksuele identiteit is een nogal gevoelig iets om te eliciteren, en er is zo veel dat we nog niet weten dat we nog niet echt voor de heikele ­zaken zijn gegaan,’ zo licht onderzoeker Stefan Grondelaers toe. Overigens blijken stereotyperingen over andere manieren van spreken ook al enorm, zo zegt Grondelaers. ‘Het is ongelooflijk hoe hard en racistisch Nederlanders oordelen over elkaars spraak. Dan gaat het nog niet eens over Marokkanen maar over regionale variaties zoals een Twents accent.’

De Kennis van Nu
Donderdag 28 januari, NPO 2, 19.25-19.55 uur

Ontdek meer in de special