Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
van gogh oor

Ze zijn schizofreen, psychotisch of bipolair. En bijzonder creatief. Gestoorde kunstenaars groeien soms uit tot iconen, juist omdat er een steekje los zit. Maar of hun creativiteit uit hun stoornis voortkomt, valt te betwijfelen.

Ik hing ineens aan de andere kant van mijn kamer, tegen het plafond geplakt,’ vertelt Jannemiek Tukker (48), beeldend kunstenares. ‘Ik keek van bovenaf op mijn lichaam neer.’ Tukker was nog een tiener toen ze voor het eerst uit haar lichaam trad, en op haar 26ste zonk ze weg in een psychose die drie maanden aanhield. Ze stond doodsangsten uit, bang voor de stemmen in haar hoofd en voor de boze tovenaar die haar gedrag wilde overnemen.

Tukkers verhaal past in het cliché van de waanzinnige kunstenaar. Van de gekwelde schilder die met zes penselen tegelijkertijd zijn schildersezel te lijf gaat. Gevoed door levensverhalen van beroemde gekken zoals Edvard Munch, Virginia Woolf en Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, ontstaat soms het beeld dat waanzinnige kunstenaars hun creativiteit ontlenen aan hun stoornis. En dat kunstenaars vaker gek zijn dan andere mensen. Maar klopt dat? Bestaat er zo’n verband tussen psychiatrische stoornissen en creativiteit?

Als we de media afgelopen oktober mochten geloven wel. ‘Meer kans op geestesziekte bij creatief beroep,’ kopte Elsevier.nl. ‘Verband tussen creativiteit en geestesziekten bevestigd in grootschalige Zweedse studie,’ meldde Sciencedaily.com. Aanleiding voor deze en vergelijkbare berichten was een grootschalig onderzoek van het Karolinska Instituut in Stockholm, dat in het Journal of Psychiatric Research verscheen.

Manisch depressieve mensen hebben net iets vaker een creatief beroep dan mensen zonder die stoornis, meldden de Zweedse onderzoekers. Tot creatieve beroepen rekenen ze artistieke beroepen zoals fotograaf, schrijver, beeldend kunstenaar, musicus en – verrassend genoeg – een baan als universitair docent. Bovendien zouden schrijvers vaker dan andere mensen lijden aan schizofrenie, angststoornissen, depressies en een hand vol andere aandoeningen.

Alle kanten op

De interessantste vondst is volgens hoofdonderzoeker Simon Kyaga dat directe familieleden van psychiatrische patiënten relatief vaak een creatief beroep uitoefenen. Omdat psychiatrische stoornissen voor een deel via de genen worden doorgegeven, veronderstelt hij dat die familieleden een afgezwakte variant van de stoornis hebben. En zo’n milde variant komt de creativiteit volgens Kyaga ten goede. ‘De gedachten van schizofrenen vliegen alle kanten op, wat tot chaos leidt,’ illustreert hij. ‘Maar een familielid dat een beetje van die eigenschap heeft, kan daardoor juist goed out of the box denken.’

Kyaga vindt medestand. Gordon Claridge, emeritus hoogleraar Abnormale psychologie aan de Universiteit van Oxford, ontwikkelde een test die vaststelt in welke mate mensen milde symptomen van schizofrenie vertonen. De test bevat vragen als ‘Heeft u weleens gedacht dat u speciale, bijna magische krachten bezit?,’ ‘Heeft u moeite met het nemen van beslissingen?’ en ‘Vindt u het fijn als iemand uw rug masseert?’ Mensen die hoger scoren op die test, scoren volgens Claridge ook beter op creativiteitstests. Zij kunnen bijvoorbeeld meer antwoorden bedenken op de vraag ‘Waar kun je een baksteen allemaal voor gebruiken?’

Toch is gekker niet altijd creatiever. Mensen die een beetje gek zijn, lijken het creatiefst. Volgens Claridge zijn psychisch gezonde mensen namelijk weinig creatief en mensen die een volwaardige psychiatrische stoornis hebben, raken vaak helemaal van de kaart. ‘Als schrijver moet je goed kunnen associëren en soepel kunnen denken,’ licht Claridge toe. ‘Maar als je een boek wilt schrijven, moet je je gedachten ook kunnen ordenen. Dat krijgen psychiatrische patiënten vaak niet voor elkaar.’ Hoe het dan kan dat er toch briljante gestoorde kunstenaars bestaan? Volgens Claridge zijn zij vooral creatief en productief als ze tussen periodes van waanzin door in een rustiger vaarwater zitten.

Dezelfde lijntjes

Wetenschappers die het verband tussen kunst en creativiteit in twijfel trekken, zijn er ook. Een van hen is Joy Bhattacharya, cognitief neurowetenschapper aan de Universiteit van Londen. ‘Eerdere studies op dit gebied waren vaak slecht uitgevoerd en berustten vooral op anekdotisch of biografisch bewijs,’ zegt hij. ‘Maar biografen overdreven soms de gekte van de kunstenaar, omdat een gestoorde creatieveling sterk tot de verbeelding spreekt. De Zweedse studie is veel objectiever en de verbanden die Kyaga heeft gevonden, mag je niet als toevalligheden bestempelen. Toch zeggen ze weinig, omdat die verbanden zeer zwak zijn,’ zegt Bhattacharya.

‘En wie zegt dat een universitair docent creatiever is dan de loodgieter die mijn verwarming komt repareren?’ vervolgt de neurowetenschapper. ‘Als die loodgieter een ongebruikelijk probleem tegenkomt, moet hij improviseren en zijn creativiteit inzetten. En wie weet maakt hij in zijn vrije tijd prachtige schilderijen of beeldhouwwerken.’ Kortom, Bhattacharya gelooft niet dat de Zweedse studie daadwerkelijk creatieve en minder creatieve mensen met elkaar heeft vergeleken, terwijl dat wel is wat Kyaga beoogde toen hij de mensen verdeelde over creatieve en niet-creatieve beroepen. Het verband tussen kunst en waanzin blijkt dus omstreden.

Feit blijft dat kunstenaars zoals Tukker moeten leren leven met hun stoornis. Hoe doen ze dat? ‘Het tekenen en schilderen heeft mij enorm geholpen bij het verwerken van mijn psychoses,’ zegt Tukker. ‘Doordat ik mezelf in mijn werk heb geconfronteerd met mijn waanideeën, ben ik daar minder bang voor geworden,’ zegt ze. Bovendien werkt het tekenen meditatief voor Tukker. ‘Ik teken soms vier uur achter elkaar dezelfde lijntjes en voel me daarna helemaal ontspannen.’

Week van de waanzin op radio en tv
Zaterdag: Pavlov, Radio 1,18.15-19.00 uur
Zondag: Labyrint radio, Radio 1, 20.04-21.00 uur
Woensdag: Hoe?Zo! Radio, Radio 5, 20.02-21.00 uur
Vrijdag: De halve maan, Nederland 2, 16.10-17.00 uur

Dit artikel verschijnt ook in de vpro gids.