Wil je de aarbeienmilkshake met heerlijke Hollandse aardbeien of de goedkopere shake met de genetisch gemodificeerde aardbeien uit Amerika? Grote kans dat je toch voor shake 1 kiest. Dat genetisch gemanipuleerde spul klinkt toch net wat minder aantrekkelijk. Maar waarom heeft GMO toch zo'n negatieve bijklank? En zitten er ook voordelen aan knutselen met planten? 

Plantenveredeling

Mensen proberen eigenlijk al ontzettend lang levende organismen naar hun hand te zetten. Aan bijna alle groentes, fruit, bloemen en huisdieren is in zeker zin gesleuteld. Dat zit zo: door bepaalde planten met elkaar te kruisen (ook wel veredelen genoemd) kun je de eigenschappen veranderen. Je kunt bijvorbeeld alleen stekjes bewaren van díe planten die de grootste, mooiste of meeste vruchten opbrengen. Door daar mee verder te kweken kun je gewassen productiever, gezonder en ziektebestendiger maken.

Van Hollandse melkkoe tot Franse Buldog

Met dieren kan dat ook, denk maar aan onze melkkoe die enorme hoeveelheden melk kan produceren. Die koe is zo productief geworden doordat de boeren alleen verder fokken met koeien die heel veel melk geven en stieren die buitengewoon winstgevend nageslacht voortbrengen.  Geen uitkomst van natuurlijke selectie.

Of kijk naar de Franse Buldog, niet bepaald meer herkenbaar als afstammeling van de wolf, toch? Nee, gewoon het resultaat van een langdurig fokprogramma. 

Maar, met traditionele veredeling en een fokprogramma weet je van tevoren nooit precies welke eigenschappen het nieuwe, door kruising verkregen exemplaar zal hebben. Het is een gok. Er kunnen ongewenste bijeffecten zijn. En het kost heel veel tijd om die dan weer kwijt te raken. Met genetische modificatie weet je wel wat de uitkomst zal zijn. Het kost daardoor veel minder tijd.

Wat is genetische modificatie?

In de kern van onze cellen zit het DNA en dat bestaat weer uit verschillende genen. Als je gaat hobbyen met deze genen, krijg je genetische manipulatie.

Genetisch Gemodificeerd Organisme

In elke cel van een levend organisme zit erfelijke materiaal, DNA. Op het DNA liggen zo’n 20.000 genen en elk gen bevat erfelijke informatie. Genen bepalen of je bruine of blauwe ogen hebt of een bepaalde ziekte wel of niet krijgt. 

GMO betekent genetic modified organism, oftewel een genetisch gemodificeerd organisme, GGO in het Nederlands. Dit is een organisme waarvan genetisch materiaal (DNA) is aangepast, zodat het nieuwe, bijzondere eigenschappen krijgt. Het is kunstmatig omdat de genen zijn aangepast op een manier die in de natuur nooit was voorgekomen.

Waar het in het kort op neer komt, is dat de mens knipt en plakt met genen van levende organismen, zoals een plant of een dier, waardoor die definitief veranderen. Dat gebeurt bijvoorbeeld door heel gericht de gewenste genen uit het DNA van het ene organisme te halen en aan het andere organisme toe te voegen. Zo kun je supergezonde paarse tomaten kweken, die hun kleurtje krijgen dankzij de genen van bos- en veenbessen. Of muizen zonder pootjes creeëren door slangendna bij ze in te brengen. Ook kan een gen uitgeschakeld worden, door het kapot te knippen. 

paarse tomaat

Stelling

Een muis zonder poten creëren? Dat gaat mij echt te ver!

CRISPR-Cas9

Dankzij de CRISPR-Cas9 techniek is het het sinds kort veel gemakkelijker geworden om heel precies in DNA te sleutelen. 

Van DNA tot Z: Wat is CRISPR/Cas?

Wat zijn de voordelen van GMO?

Er zijn zeker positieve verhalen over genetische manipulatie te vertellen. Denk aan de experimenten met genetisch gemanipuleerde muggen, die malaria kunnen uitroeien. Gebruik van GMO in de landbouw kan bovendien leiden tot hogere opbrengsten en daardoor meer inkomen voor boeren. Je kunt planten bijvoorbeeld zo aanpassen dat ze beter tegen droogte kunnen en er zijn proeven met GMO-vliegen, die helpen om pesticiden overbodig te maken. Juist in ontwikkelingslanden kan dat heel wat veranderingen teweegbrengen. Betere oogsten, betekent immers meer voedsel en minder honger.

Ook is het mogelijk om de gewassen te verrijken met vitamines, zoals bij de Golden Rice gebeurde. Aan deze gouden rijst is een maisgen is toegevoegd, waardoor het meer vitamine-A bevat.  Aangezien rijst voor een groot deel van de wereldbevolking als basisvoedsel dient, kan een verrijking met vitamine-A blindheid en sterfte door een vitamine-A gebrek voorkomen. 

Een win-win situatie zou je zeggen. Toch besloot India (waar vitamine-A gebrek veel voorkomt) de Golden Rice te verbieden, na felle campagnes van onder andere Greenpeace.

Volgens hoogleraar agrarische economie uit Wageningen, Justus Wesseler, zijn de gevolgen desastreus. Hij rekende uit dat het in de tien jaar dat de rijst wel beschikbaar was, maar niet op de Indiase markten verkocht mocht worden, 1,4 miljoen levensjaren heeft gekost. Dat zijn duizenden mensenlevens. 

Controversieel voedsel

De Indiaase regering weigert om rijst toe te laten die langs genetische weg verrijkt is met vitamine A. Die weigering kostte al 1,4 miljoen levensjaren.

....en wat zijn de nadelen van GMO?

Een recent grootschalig Amerikaans onderzoek toonde aan dat er eigenlijk geen aantoonbare gevaren waren van genetisch gemodificeerde organismen op het gebied van de volksgezondheid en de effecten op dier en natuur. In de Verendigde Staten zijn ze dan ook al een tijdje om. Daar staat het genetisch gemodificeerde mais en graan gewoon op het land. In de supermarkten vind je een ruim assortiment aan GMO-producten. 

Toch zijn we in Europa nog een stuk voorzichtiger. In het eerder genoemde Amerikaanse onderzoek adviseren ze namelijk wel dat verder onderzoek naar de langetermijneffecten noodzakelijk blijft. En dat is nu precies waar veel mensen bezorgd over zijn; wat zijn de effecten van GMO over een langere periode?

Een paar tegenargumenten:

  1. Genetisch gemanipuleerde zaden zouden bijvoorbeeld kunnen gaan rondzwerven en de bestaande natuur verdringen. Een verschraling van de biodiversiteit als gevolg.


  2. We weten nog te weinig over de gevolgen van GMO. De aanpassing lijkt klein, maar je weet niet hoe groot de veranderingen op de lange duur zijn.


  3. Genetische gemanipuleerde gewassen kunnen ook weer nieuwe ziekten en onkruid opwekken. Een gevaar voor biologische teelt.


  4. GMO- gewassen kunnen eigenschappen overdragen aan (wilde) verwante planten, wat schadelijk kan zijn.


  5. Inzet van GMO kan ertoe leiden dat enkele machtige bedrijven het monopolie hebben op bepaalde gewassen. En dat die uiteindelijk bepalen wat mensen eten

Bekijk voor meer voor- en tegenargumenten de argumentenkaart van het ministerie van VROM.

Van DNA tot Z: Waarom zijn we zo bang voor genetische modificatie?

Strenge wetgeving

In theorie kan er dus van alles. Maar in Nederland is er een strikte regelgeving als het om genetische modificatie gaat. In ons land mogen er geen genetische gewassen gekweekt worden buiten het laboratorium. Wel mogen er producten worden ingevoerd waar genetisch gemodificeerde producten in verwerkt zijn, maar die producten moeten aan hele strenge eisen voldoen. Het gebeurt dan ook nog maar mondjesmaat.

Van DNA tot Z: Genetisch gemodificeerde producten zijn in Nederland nauwelijks verkrijgbaar

no tot gmo

No to GMO

De teelt van genetisch gemodifiiceerde gewassen komt vaak negatief in het nieuws. Veel Nederlanders kiezen dan ook liever voor een product waar geen genetische gemodificeerde soja, koolzaad of mais in zit. Zij vinden vinden die GMO-producten maar troep en ongezond. Waar komt deze houding vandaan en is die terecht?

Van DNA tot Z: Zou jij genetisch gemodificeerde mayo eten?

Stelling

Zou jij genetisch gemodificeerde mayonaise eten?

De GMO-kool van Stefan Jansson

Stefan Jansson is hoogleraar plantenbiologie in het Zweedse Umea. Hij voert al jaren strijd om het kweken van genetische gemodificeerde organismen mogelijk te maken. Met succes, want Jansson is de enige in Europa die GMO-groentes verbouwt. Hij kweekte een kool waarin met de CRISPR/Cas9-techniek één gen was uitgezet. De kool groeit daardoor net anders dan normale kolen.

Ajouad gaat bij hem langs en komt erachter waarom deze Zweed wél genetisch gemodificeerde groentes in zijn achtertuin mag kweken, en de rest van de Europeanen niet. Ook krijgt hij een wel heel letterlijk kijkje in de keuken van professor Jansson. 

Stelling

Denk jij, net als Stefan Jansson, dat we over 30 jaar iedere dag GMO-groentes eten?

Gen-Tech DIY

De ontwikkelingen op het gebied van genetische modificatie nemen, sinds de introductie van CRISPR-Cas9, eeen enorme vlucht. Het wordt niet alleen steeds nauwkeuriger, maar ook steeds gemakkelijker. Gaan we toe naar een wereld waarin iedereen straks gewoon op zijn zolderkamertje met genen prutst? 

Ajouad ontmoet een bio-hacker die denkt dat we inderdaad die kant opgaan en gaat zelf aan de slag met een gen-editing pakketje om lichtgevende gist te maken. Pieter van de Waag society helpt hem daarbij. Maar, mag dat eigenlijk wel zomaar? 

Van DNA tot Z: Zelf lichtgevende gist maken

Ontdek meer in de special