Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
hippe man met sigaar

Het gezamenlijk opvoeden van onze kinderen is de eerste stap geweest waardoor de mens zich in de evolutie heeft afgesplitst van andere mensapen. Dit vertelt hoogleraar Carel van Schaik in de Labyrint aflevering ‘Mieren en apen’. Maar onze manier van opvoeden is niet het enige fundamentele verschil met andere mensapen.


‘In de loop van de menselijke evolutie is een moment gekomen waarop wij ons socialer zijn gaan opstellen naar elkaar’ vertelt Esteban Rivas. Rivas is psycholoog en filosoof op het gebied van dierenethiek en taal bij dieren, van het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap. Hij ziet vooral in de onderlinge communicatie grote verschillen tussen de mens en andere mensapen: de chimpansee en de bonobo. ‘Mensen hebben drie redenen om te communiceren. Bij chimpansees en bonobo’s zie je maar één van die drie terug.’

Motivatie tot manipuleren

De eerste reden om te communiceren is om verzoeken te doen aan elkaar. Uitgebreid onderzoek naar gedrag en communicatie bij apen toont aan dat ze elkaar uitnodigen om te spelen, seks te hebben of vragen om voedsel. Hoe doen ze dat? ‘Een moederaap kan bijvoorbeeld het kind gebaren om op haar rug te gaan zitten, door middel van aanraking. Het is een handeling die een communicatieve waarde heeft gekregen. Daarmee zie je dat apen in staat zijn om elkaars gedrag te beïnvloeden door gebaren en geluiden,’ vertelt Rivas. ‘Je ziet bij bonobo’s, chimpansees en gorilla’s ook wel coalities ontstaan binnen de groep. Het zijn zeer sociaal ingestelde dieren, maar op gebied van communicatie zijn ze op zichzelf gericht en gaan ze niet snel in op het verzoek van een ander.’ Apen hebben verder wel goed door wat een ander ziet en wat de intenties of doelen zijn van een ander.

Wij laten ook aan elkaar laten weten wat we willen en voelen. In tegenstelling tot apen wegen wij af of we iets wel of niet zeggen tegen een ander. Rivas: ‘Mensen maken inderdaad bewust afwegingen. De reden om die afweging te maken is omdat we daarmee elkaars gedrag beïnvloeden. Je wil weten hoe de ander zal reageren op wat je zegt en wat dat voor jou betekent. Het verschil tussen mens en aap komt dus neer op de uitgebreide communicatie, de samenwerking en de grote sociale gerichtheid die mensen hebben.’

Motivatie tot gezamenlijk doelen stellen

De tweede reden om te communiceren is samenwerken. ‘Mensen kunnen gezamenlijk de aandacht gericht hebben op één doel of project, bijvoorbeeld op de opvoeding van kinderen. We communiceren actief met elkaar over de samenwerking en hoe we gezamenlijk dat doel kunnen bereiken.’ Mensen leren dit snel volgens Rivas: ‘In het eerste jaar is een mensenbaby eigenlijk alleen aan het gebaren en vertellen wat hij wil en voelt, zo ver gaat het bij apen ook ongeveer. Maar onze kinderen beginnen al snel om informatie te vragen over wat er om hen heen gebeurt en waarom. Door de motivatie om actief te communiceren ontwikkelen onze kinderen zich op sociaal gebied verder dan apen.’

kind

Rivas vertelt dat kinderen rond de vier jaar al een goede voorstelling kunnen maken van hoe een ander zich voelt. Ze kunnen emoties beschrijven en gedrag verklaren, “Theory of Mind” heet die vaardigheid. ‘Een mensenkind kan beseffen dat iemand anders een verkeerde voorstelling kan hebben van de situatie. Die verkeerde voorstelling komt bijvoorbeeld door het niet weten van bepaalde informatie die het kind wel heeft. Zo complex wordt het bij apen niet. Apenkinderen krijgen van hun moeder wel de zorg en hulp die ze nodig hebben, maar iets nieuws leren moeten ze toch zelf doen door “trial and error” en door afkijken van elkaar. Een mensenkind leert veel sneller en meer door te vragen naar informatie over de omgeving en door het te willen vertellen aan anderen.’

Motivatie tot sociaal informeren

De derde reden waarom wij communiceren is om anderen te vragen hoe het met ze gaat, wat ze hebben gedaan en wat ze van plan zijn. ‘We vragen niet alleen om die persoonlijke informatie. We zijn ook gemotiveerd om anderen te laten weten hoe het met ons gaat, wat we hebben gedaan en wat we willen. Die interesse in elkaars welzijn en de drang om die informatie non-stop te communiceren is ergens in de evolutie ontstaan bij mensen. Onze sociale intelligentie heeft zich hierdoor veel verder kunnen ontwikkelen dan bij de overige mensapen het geval is.’

Volgens Rivas is de communicatie vooral anders doordat wij gedetailleerd, specifiek en uitgebreid informatie met elkaar kunnen en willen uitwisselen. ‘Bij onderzoek naar apen zie je niet dat apen gericht zijn op een gebrek van kennis bij een ander. Dit komt eigenlijk door de gebrekkige “Theory of Mind” waar ik het eerder over had. De sociale interactie tussen apen blijft daardoor veel meer egocentrisch gericht. Op het gebied van communicatie maakt dit het grootste verschil tussen de moderne mens en de mensapen.’

Het ontstaan van de moderne mens

Er zijn dus meerdere elementen die hebben bijgedragen aan de grote ontwikkeling die de moderne mens heeft ondergaan. Gezamenlijk opvoeden en de daarbij komende communicatie zijn niet de enige belangrijke stappen geweest in die ontwikkeling. Er is volgens Rivas waarschijnlijk eerst een noodzaak ontstaan om samen te werken: ‘Dat heeft geleid tot een gerichte communicatie. De overdracht van kennis is daardoor toegenomen en ook sneller gegaan. Door de ontwikkelingen van taal en later ook de uitvinding van het schrift krijg je dat kennis kan opstapelen in de loop van de geschiedenis. Zo kom je al snel in een opwaartse spiraal terecht, waarin sociale intelligentie en andere ontwikkelingen worden versterkt.’

We hebben door die sociale intelligentie ons een groter en beter beeld van de werkelijkheid kunnen vormen. Maar welke voordelen levert ons het praten over elkaars welzijn op? ‘Stel dat je op een onbewoond eiland zit. Dan heb er je geen voordeel bij,’ vertelt Rivas. ‘Maar in een menselijke samenleving heb je wel de motivatie en kennis nodig die jou een voordeel geven ten opzichte van anderen. Je kan je voorstellen dat duizenden jaren geleden de moderne mens andere mensenstammen is tegengekomen. Een betere samenwerking tussen mensen, met daarbij gerichte communicatie over gezamenlijke kennis, heeft de moderne mens zeker een voordeel gegeven op de nu uitgestorven mensensoorten.’

Esteban Rivas is te volgen op zijn blog en de website van het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap.