Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
businessmeeting with his clones

Het BNN-programma Klonen: wens of waanzin heeft de discussie over klonen weer doen oplaaien. Maar om een discussie correct te kunnen voeren moeten de feiten natuurlijk wel kloppen.  Daarom volgt hier een overzicht van de belangrijkste vragen over klonen.  

Wat is klonen precies?

De term klonen wordt gebruikt voor meerdere manieren van eenouderlijke voortplanting. Maar de meeste mensen associëren klonen met een bepaalde techniek die de wetenschap sinds de jaren tachtig succesvol ontwikkeld heeft en die zowel op dieren als op mensen kan toegepast worden.

In elke normale celkern zit genetisch materiaal waarop de eigenschappen van het eigen lichaam beschreven staan. Bij de gebruikelijke manier van voortplanten mixt genetisch materiaal van een mannelijke geslachtscel (of spermacel) samen met die van een vrouwelijke geslachtscel (eicel) terecht.

Bij  het klonen echter wordt gebruik gemaakt van een techniek die bekend staat als somatische celkern transfer. Daar komt helemaal geen zaadcel aan te pas. Sterker nog, men haalt de celkern van de eicel weg en vervangt die door de celkern van een gewone cel (met daarin dus ook genetisch materiaal) van de persoon die gekloond gaat worden.

Deze speciale eicel wordt in de baarmoeder gebracht en vanaf dan doorloopt ze het proces van elke andere ‘normale’ bevruchte eicel. Ze begint zichzelf te delen en te kopiëren in talloze aan elkaar samenhangende cellen die uiteindelijk tot een nieuw volwaardig wezen uitgroeien. Een tijd later (en wanneer er geen complicaties optreden) kan de kloon geboren worden.

Het is belangrijk om te vermelden dat in een bepaalde tussenfase (waarin de eicel zich tot een embryo ontwikkeld heeft) de overgrote meerderheid van de cellen zich nog niet in een bepaalde functie gespecialiseerd hebben. Deze cellen noemen we stamcellen en die zijn voor wetenschappelijk onderzoek en therapeutische behandelingen erg interessant. Daarover later meer.

Zijn klonen voor honderd procent identieke kopieën?

Dat kan, maar meestal is het niet zo. We hadden het al over de genen die in de celkern zitten en die het overgrote deel van onze erfelijke eigenschappen met zich mee dragen. Maar elke menselijke of dierlijke cel kan ook niet bestaan zonder de eigen energiefabriekjes, de zogenaamde mitochondriën. En de genen van deze mitochondriën staan niet alleen los van die uit de celkern, ze worden ook enkel via de eicel verder doorgegeven aan nieuwe generaties cellen.

Daarom zijn het enkel vrouwelijke dieren en personen die potentieel volledig identieke genetische kopieën kunnen opleveren. Ten minste, als ze leverancier zijn van zowel de donoreicel (met de genen van de mitochondriën) als de celkern (met de celkern-genen waarmee de kloon wordt gemaakt. Om echter de kans op een succesvol eindresultaat te verhogen maakt men de meeste klonen toch met eicellen waar de kloonouder niet bij betrokken was. Toch noemen we deze nieuwe organismen ook klonen, te meer omdat de kloon aller klonen (het schaap Dolly) ook op deze manier ter wereld kwam.

Tijdens het proces kunnen ook altijd kleine mutaties optreden. Maar belangrijk is het feit dat de genetische code niet een absoluut dictaat is. Tijdens de embryonale ontwikkeling kunnen kleine omgevingsverschillen (die de genen niet veranderen, maar ze wel aan of uit kunnen zetten) leiden tot verschillende ontwikkeling van het individu. Daarom zijn ook eeneiige tweelingen niet 100 procent identiek.

Dolly het schaap

Het schaap Dolly was de eerste kloon ter wereld van een volwassen dier. 

Is onze manier van klonen 'onnatuurlijk?’

Tja. Onze kloontechniek komt inderdaad niet tot stand zonder menselijke tussenkomst. Maar zonder al te filosofisch worden daagt deze auteur je uit om te zoeken naar een duidelijk onderscheid tussen mens en natuur. Verder is het ook een illusie om te denken dat natuur per definitie goed is en menselijk ingrijpen slecht. Of is het een slechte zaak dat kinderen in het Westen amper nog verlamd worden door het poliovirus omwille van ‘onnatuurlijk’ ingrijpen (vaccinatie)? Simpelweg zeggen dat iets ‘onnatuurlijk’ is kan geen reden zijn om voor of tegen iets te zijn.

Is het makkelijk om gezonde klonen te maken?

Voor Dolly het schaap werden er maar liefst 270 pogingen ondernomen om vanuit een eicel een kloon te maken. Ook nu nog is het maken van klonen niet volledig efficiënt. Wetenschappers kunnen meerdere embryo’s van een bevruchte eicel maken en dat doen ze graag op grote schaal, omdat er regelmatig embryo’s afsterven of geen gezonde kloon voortbrengen.

Hoewel hier meerdere redenen voor zijn, loopt het vaak mis bij het genetisch materiaal van de kloonouder dat in de celkern van de eicel gebracht moet worden. Zoals eerder vermeld zijn genen dragers van informatie, maar kunnen er verschillen zijn in de mate waarin deze genen aan- of uitstaan. Deze codering wordt in het embryo terug gewist, maar bij ingebracht genetisch materiaal van de kloonouder lijkt dat niet altijd goed te lukken, vooral wanneer deze al wat ouder is.

Desondanks is er de nodiger vooruitgang geboekt in het voortbrengen van gezonde embryo’s. De eerste menselijke kloon is nog altijd niet geboren, maar bij dieren verschilt de kans op succes. Bij schapen en varkens bijvoorbeeld lijkt het gemakkelijker te gaan dan bij runderen. En hoewel er nog behoefte is aan meer onderzoek lijkt het er op dat wanneer kloondieren eenmaal gezond geboren worden, ze in een even goede gezondheid zijn als andere dieren. Recentelijk bracht Nature Communications nog naar buiten dat van de vier klonen die er nog eens van Dolly gemaakt zijn, er maar eentje gezondheidsproblemen heeft.

Is het klonen van mensen ergens in de wereld toegestaan?

Menselijk reproductief klonen, ofwel het maken van volwaardige menselijke klonen is in Nederland en heel de Europese Unie (met daarbij IJsland, Noorwegen en Zwitserland) verboden. Hoewel er wel verschillende Europese maatregelen genomen zijn heeft de EU desondanks niet de juridische bevoegdheid om lidstaten hiertoe volledig te dwingen. Landen houden graag zelf een voet tussen de deur.

Naast de ethische, medische en juridische gevoeligheid van reproductief klonen, komt dit omdat wetenschappers mogelijkheden zien in het gebruiken van de stamcellen van kloonembryo’s zonder deze embryo te laten uitgroeien tot een mens (wat therapeutisch klonen heet). Zo bieden België en het Verenigd Koninkrijk deze mogelijkheid onder bepaalde voorwaarden voor onderzoek of therapeutische behandelingen. In Nederland is therapeutisch klonen in al zijn vormen verboden.

Volgens Unesco en het wetenschappelijke tijdschrift BMC Medicine is er geen enkel land in de wereld dat menselijk reproductief klonen toestaat, hetzij omdat het impliciet of uitdrukkelijk in wetgeving verboden wordt, hetzij omdat sommige landen er nog geen wetten over hebben gemaakt. Er zouden zelfs geen twee landen in de wereld zijn die precies dezelfde juridische wetgeving over het klonen van mensen hebben. India en China staan therapeutisch klonen voor bepaalde onderzoeken en behandelingen toe. De VS slaagt er omwille van de controverse over therapeutisch klonen maar niet in om met een federale wetgeving over het menselijk klonen te komen. Wetten over menselijk klonen in de VS verschillen dus van staat tot staat.

En hoe zit het met het klonen van dieren?

Het klonen van dieren is weer een heel andere juridische tak waar logischerwijze weinig eensgezindheid tussen landen te vinden is, te meer omdat dit type klonen verschillende doelstellingen kan hebben: onderzoek, veeteelt, huisdieren, fokdieren…. En dan hebben we het nog niet gehad over de import van gekloonde dieren uit andere landen. In Nederland is het klonen van dieren verboden, maar de wetgeving is niet tegen de import er van. Voor andere biotechnologische technieken op dieren kun je een vergunning van het kabinet krijgen als het in het maatschappelijk belang is.

In principe bestaat al een Europees verbod op het maken van kloondieren voor voedselproducten, omdat de EU bezorgd was over de risico’s van klonen voor zowel kloon als draagmoeder. Maar wat met het voedsel dat je kunt krijgen van gekloonde dieren, zoals vlees en melk? Zowel de Amerikaanse (FDA) als de Europese voedselauthoriteit (EFSA) hebben laten weten deze voedselproducten niet schadelijk lijken te zijn voor de menselijke gezondheid.

En niet alleen bestaat er geen Europese wetgeving over de import van voedselproducten afkomstig van gekloonde dieren, ook het gebruik van geslachtscellen en nakomelingen van gekloonde dieren bestemd voor de voedselproductie blijft wettelijk onbeantwoord. Het Europese Parlement wil ook voor deze zaken heel graag een verbod zien, maar daarvoor moet het eerst een meerderheid van de EU-landen achter zich zien te krijgen.

Er bestaan geen precieze cijfers over, maar de kans dat je al gekloond eten op je bord hebt gehad is waarschijnlijk klein, omdat het klonen van dieren nog altijd omslachtig en duur is. Vele fokkers kruisen hun dieren liever gewoon verder in plaats van klonen, want met normale (geslachtelijke) voortplanting kun je met iedere volgende generatie een genetische verbetering verkrijgen. Het ziet er dus vooral naar uit dat dierlijk klonen zal gebeuren voor eigenaars die veel geld hebben en voor wie het dier zelf heel waardevol is.

jazzLR

De klonen van het hengstenpaard Jazz zijn de eerste klonen van Nederland. In Nederland is het klonen van dieren verboden, maar de wetgeving is niet tegen de import ervan. 

Ik eet al jaren klonen van planten en ik wist dat niet. Hoe zit dat?

Naast kruisbestuiving hebben vele planten inderdaad de mogelijkheid om zich ongeslachtelijk voort te planten. Denk aan gras, aardappelen, druiven, vele soorten onkruid en laanbomen.  Ze doen het allemaal vanzelf, of worden er door de mens toe gestimuleerd.

Wat er bij deze vermeerdering in feite gebeurt, is dat er een wortel of een takje van een plant afgesplitst wordt en ergens anders wordt geplant. In gunstige omstandigheden kan deze dan uitgroeien tot een kopie van de eerste plant. Dus ja, of je het wilt of niet, die aardappelen op je bord zijn naar alle waarschijnlijkheid klonen. Maar deze manier van klonen verschilt dus erg met de techniek die we sinds Dolly hebben. Ze is bovendien eeuwenoud en gegarandeerd helemaal veilig.

Dit artikel kwam grotendeels tot stand door interviews met moleculair celbiologen Henri Woelders (Wageningen University & Research) en Frank Grosveld (Erasmus Universitair Medisch Centrum Rotterdam). Informatie over wetgeving in verschillende landen is vooral gebaseerd op eigen research.

Ontdek meer in de special